Truy cập nội dung luôn
Cỡ chữ
Phát triển hợp tác xã ở nước ta theo tư tưởng Hồ Chí Minh
04/06/2018

1. Tư tưởng Hồ Chí Minh về hợp tác xã

V.I. Lênin đã từng nói “Hợp tác xã (HTX) chính là một Chủ nghĩa Xã hội thu nhỏ”. Trên thế giới, lý luận và tư tưởng về HTX đã hình thành gắn liền với thực tiễn phát triển HTX gần 250 năm qua. Ngày nay, theo đánh giá của Liên hiệp quốc ''HTX là trào lưu có tổ chức lớn nhất của xã hội văn minh loài người” với trên 800 triệu xã viên, 222 tổ chức HTX cấp khu vực, cấp quốc gia của hơn 100 nước trên thế giới. Liên minh HTX quốc tế (ICA), được thành lập vào năm 1895, hiện ICA là một đối tác và thành viên tư vấn có tiếng nói quan trọng trong Liên hiệp quốc.

Chủ tịch Hồ Chí Minh là người đầu tiên đưa tư tưởng HTX vào Việt Nam. Người đã vận dụng và phát triển một cách sáng tạo trong điều kiện cụ thể của nước ta. Trong tác phẩm “Đường Kách mệnh” viết năm 1927, Hồ Chí Minh đã dành hẳn một chương viết về HTX. Lý luận về HTX của Người dễ hiểu nhưng hết sức sâu sắc. Người nói: HTX là “góp gạo thổi cơm chung” cho khỏi hao của, tốn công, lại có nhiều phần vui vẻ”. Để giải thích về ý nghĩa của HTX, Người vận dụng tục ngữ Việt Nam: “Một cây làm chẳng nên non; Nhiều cây nhóm lại thành hòn núi cao” hay “Nhóm lại thành giàu, chia nhau thành khó”.

Trong tác phẩm “Đường Kách mệnh”, Người tổng kết thực tiễn phát triển HTX của các nước trên thế giới, từ HTX đầu tiên ra đời năm 1761 tại Anh, do mấy người thợ dệt vải rủ nhau lập ra hội ''làm vải cho tốt và bán giá trung bình trong làng xóm'' đến hình thức HTX ở Pháp, Đức, Đan Mạch, Nga,.. Đồng thời, nêu lên những ý tưởng về HTX trong quá trình xây dựng CNXH. Các nhà nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh đã tổng kết Người có tất cả 154 tác phẩm đề cập tới HTX và 505 lần dùng cụm từ “Hợp tác xã” trong các bài viết, bài nói chuyện của mình. Vì vậy, có thể thấy, HTX chính là mô hình kinh tế được Hồ Chí Minh hết sức quan tâm trong bước đầu xây dựng và phát triển kinh tế của đất nước. Người khẳng định HTX là khâu chính thúc đẩy cải cách. Đặc biệt, Người cho rằng HTX có thể thành lập ở cả trong công sở, hầm mỏ, xưởng máy, đồn điền và nhất là ở nông thôn với nhiều loại hình: tín dụng, tiêu thụ, sản xuất, mua bán,...Người viết: “HTX tuy là để giúp đỡ nhau, nhưng không giống các hội từ thiện. Vì các hội ấy có tiêu đi mà không làm ra, và giúp đỡ bất kỳ ai nhưng có ý bố thí, HTX có tiêu đi, có làm ra, chỉ giúp cho người trong hội, nhưng giúp một cách bình đẳng, một cách “cách mệnh” ai cũng giúp mà ai cũng bị giúp(1). Tìm hiểu khái niệm HTX theo tư tưởng Hồ Chí Minh, cho thấy, trong quan niệm của Người, HTX ra đời do đòi hỏi và là kết quả tất yếu trong lao động sản xuất, trong đấu tranh xã hội của con người. Vì vậy, xem xét nó dưới các góc độ về mục đích, tính chất, nguyên tắc tổ chức hay phương châm hoạt động...khái niệm HTX đều mang yếu tố tích cực, phát triển. Nó thích ứng với một xã hội nhân đạo vì con người: đoàn kết, tự nguyện, dân chủ, bình đẳng và cùng có lợi. Nó phù hợp với mục tiêu tiến bộ mà CNXH ở nước ta đặt ra là phấn đấu vì độc lập của dân tộc - tự do và hạnh phúc cho nhân dân.

Những nghiên cứu về HTX của Hồ Chí Minh từ năm 1927, khoảng 30 năm sau được áp dụng vào thực tế cải tạo XHCN ở miền Bắc nước ta, trở thành phong trào hợp tác hóa rầm rộ và đã đem lại những lợi ích thiết thực cho công cuộc xây dựng CNXH. Ngày nay, trong sự nghiệp CNH, HĐH đất nước, HTX vẫn giữ vai trò quan trọng trong nền kinh tế quốc dân, có vị trí cao trong cơ chế thị trường định hướng XHCN. Như vậy, việc áp dụng hình thức tổ chức và quản lý HTX không chỉ đảm bảo thắng lợi cho giai đoạn cải tạo XHCN thích hợp với bước đi ban đầu của thời kỳ quá độ lên CNXH, mà còn có ý nghĩa to lớn trong suốt thời kỳ quá độ với nhiệm vụ quan trọng là xây dựng nền tảng vật chất và kỹ thuật của CNXH. Theo Hồ Chí Minh, HTX bản thân nó đã là hình thức của thời kỳ quá độ lên CNXH, bởi vì HTX vừa mang tính kế thừa vừa mang tính phát triển. Ngay trong thời kỳ tiền TBCN, HTX cũng có tính chất quá độ của nó. Hồ Chí Minh dẫn tuyên ngôn của HTX ở Anh: “Cốt làm cho những người vô sản giai cấp hóa ra anh em. Anh em thì làm giùm nhau, nhờ lẫn nhau. Bỏ hết thói cạnh tranh. Làm sao cho ai trồng cây thì được ăn trái, ai muốn ăn trái thì giùm vào trồng cây”(1). Tính chất quan trọng của HTX là ở chỗ: hình thức tổ chức và quản lý này giúp cho người lao động quen dần, chuyển dần từ cách làm ăn cũ sang cách làm ăn mới, từ tổ chức và quản lý đơn giản sang trình độ tổ chức và quản lý cao hơn, chặt chẽ hơn. Do đó, HTX là hình thức tổ chức sản xuất cần thiết trong điều kiện nền kinh tế còn ở trình độ thấp, kỹ thuật lạc hậu; thích hợp với bước đi ban đầu của thời kỳ quá độ lên CNXH. Nó không chỉ thích hợp với điều kiện của nước ta trong nhiều năm trước đây mà trong sự nghiệp đổi mới ngày nay, HTX vẫn giữ vai trò quan trọng trong quá trình phát triển kinh tế của đất nước.

Để phong trào HTX có thể phát triển được, Người đã đặt ra những yêu cầu cụ thể. Trong buổi nói chuyện với đồng bào và cán bộ tỉnh Hưng Yên ngày 16/09/1961, Người nêu lên 9 điều cần phải làm đúng để các HTX tiến nhanh, tiến mạnh, tiến vững chắc ! Đó là:

- Thứ nhất, phải cần, kiệm, chống tham ô, lãng phí;

- Thứ hai, sản xuất nông nghiệp phải toàn diện, sản xuất thóc là chính, nhưng phải rất coi trọng hoa màu, cây ăn quả, cây công nghiệp, chăn nuôi, thả cá và nghề phụ; phải rất coi trọng tăng năng suất, tăng vụ, khai hoang;

- Thứ ba, phát triển sản xuất chung của HTX là chính, nhưng cần chiếu cố đúng mức sản xuất gia đình của xã viên;

- Thứ tư, phải làm đúng 8 việc: “đủ nước, nhiều phân, cày sâu, cấy dầy, chọn giống tốt, làm cỏ sạch, cải tiến nông cụ và hàng ngày lo diệt chuột, trừ sâu”;

- Thứ năm, mỗi HTX chỉ nên có từ 150 đến 200 hộ, không nên quá nhiều, quá nhiều thì khó quản lý;

- Thứ sáu, HTX cấp cao thì sản xuất và thu nhập phải cao;

- Thứ bảy, quản trị phải dân chủ, công bằng, minh bạch;

- Thứ tám: cán bộ, đảng viên, đoàn viên và dân quân tự vệ cần phải xung phong, gương mẫu trong mọi công việc;

- Thứ chín: Phải chú ý phát triển công nghiệp địa phương nhằm phục vụ cho nông nghiệp(1).

​Không phải trước đây mà ngay cả hiện nay, trong công cuộc đổi mới đất nước sau 25 năm, để HTX có thể phát triển và phát huy được vai trò tích cực của nó cũng cần thực hiện đúng chín (9) điều như Chủ tịch Hồ Chí Minh căn dặn. Đã có thời kỳ trong quá khứ, do không thực hiện tốt các yêu cầu trên, nóng vội chuyển HTX bậc thấp lên bậc cao, chuyển đổi cây trồng, vật nuôi không phù hợp với điều kiện thổ nhưỡng, khí hậu, quản lý lỏng lẻo, cán bộ tham ô, lãng phí nhiều... nên phong trào HTX ở nhiều địa phương thoái trào, thậm chí tan rã. Đó là sự lãng phí sức người, sức của và thời gian. Suy nghĩ kỹ, trong chín (9) điều Hồ Chí Minh nêu trên đã hàm chứa những nội dung cơ bản có tính định hướng cho quá trình công nghiệp hóa nông nghiệp và xây dựng nông thôn mới. Vấn đề quan trọng là quá trình công nghiệp hóa nông nghiệp phải được tiến hành từng bước, ở mỗi bước đều phải quan tâm đến cả hai mục tiêu cơ bản: phát triển sản xuất và nâng cao mức sống của nhân dân. Đó cũng là 02 nhiệm vụ không thể tách rời và có quan hệ chặt chẽ với nhau. Trong quá trình phát triển kinh tế ở nước ta hiện nay, muốn làm tốt 02 nhiệm vụ này, thì tổ chức sản xuất tốt phải đi đôi với quản lý sản xuất tốt. Hồ Chí Minh thường nhắc nhở: muốn phát triển nông nghiệp một cách toàn diện và vững chắc, cần ra sức làm tốt cuộc vận động “Cải tiến quản lý HTX, cải tiến kỹ thuật”; cụ thể là: “ở các HTX, lãnh đạo phải thật sự dân chủ, tài chính phải thật sự công khai. Phải nâng cao ý thức của các xã viên “HTX là nhà, xã viên là chủ”. Phải làm cho cán bộ và xã viên phấn khởi và vui vẻ thực hiện khẩu hiệu “cần kiệm xây dựng HTX”(2).

Tư tưởng Hồ Chí Minh về HTX trong tác phẩm ''Đường Kách mệnh” và những tác phẩm sau này của Người, có thể nói đó là những lý luận điển hình, mẫu mực về HTX, là biểu hiện sinh động của sự gặp gỡ giữa văn minh phương Đông nói chung, văn hóa Việt nói riêng. Những quan niệm của Hồ Chí Minh về HTX lúc đó đến nay vẫn là những chỉ dẫn đúng đắn giúp cho chúng ta thực hiện tốt hơn lĩnh vực này.

Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khái quát và xây dựng thành một hệ thống các nguyên tắc đảm bảo cho quá trình hợp tác hóa diễn ra phù hợp với các quy luật khách quan và điều kiện cụ thể của Việt Nam. Năm (5) nguyên tắc hàng đầu Người đề ra để tổ chức HTX đến nay vẫn còn giữ nguyên tính thời sự là:

- Tự nguyện;

- Tuần tự;

- Bình đẳng, cùng có lợi, thiết thực;

- Dân chủ;

- Có sự lãnh đạo, tổ chức HTX với sự hướng dẫn, giúp đỡ về tài chính của Nhà nước.

Ngày nay, Luật Hợp tác xã 2003 đã đưa ra bốn (4) nguyên tắc tổ chức và hoạt động của HTX đó là:

- Tự nguyện;

- Dân chủ, bình đẳng và công khai;

- Tự chủ, tự chịu trách nhiệm và cùng có lợi;

- Hợp tác và phát triển cộng đồng.

Qua nghiên cứu có thể rút ra mấy vấn đề lớn từ tư tưởng Hồ Chí Minh về HTX: một là, sự ra đời của HTX như là quá trình phát triển lịch sử, tự nhiên, xuất phát từ nhu cầu thực tế; hai là, chế độ HTX thể hiện đầy đủ, trọn vẹn các đặc trưng, bản chất của CNXH; ba là, HTX là quá trình xây dựng mối quan hệ, liên kết, hợp tác, đoàn kết chặt chẽ với nhau giữa những người lao động; bốn là, đa dạng hóa các hình thức hoạt động của HTX, đảm bảo độc lập, tự chủ, vừa liên thông HTX; năm là, HTX là một tổ chức tự nguyện, bình đẳng và dân chủ.

Theo Người, việc xây dựng và phát triển HTX không phải là sự áp đặt theo lối chủ quan, duy ý chí mà phải được hình thành trên các cơ sở sau:

- Phải dựa trên cơ sở nhu cầu thực tiễn đòi hỏi mà tổ chức xây dựng HTX cho phù hợp cả về tổ chức và qui mô;

- Phải dựa trên các nguyên tắc: Tự nguyện, cùng có lợi, quản trị dân chủ. Theo Người: Chuẩn bị tốt là làm cho xã viên tự nguyện, tự giác, không được gò ép, mệnh lệnh và quản trị phải dân chủ;

- Phải dựa trên cơ sở hiệu quả kinh tế. Về vấn đề này, Người cũng đã từng chỉ rõ: Cần phải nêu cao tính hơn hẳn của HTX bằng những kết quả thiết thực và gọi là HTX bậc cao thì phải đoàn kết cao, sản xuất phải cao, thu nhập chung của HTX phải cao, thu nhập riêng của xã viên phải cao;

- Để HTX tồn tại và phát triển thì cần phải có sự hỗ trợ của Nhà nước. Theo Hồ Chí Minh, Nhà nước phải giúp HTX về vốn, về tiêu thụ sản phẩm,.. Người nói: HTX còn nghèo, thường thường Chính phủ phải giúp đỡ, phải cho vay vốn, Chính phủ phải cố gắng phục vụ lợi ích HTX và cái gốc trong việc lãnh đạo HTX vẫn là Chi bộ Đảng ở cơ sở.

Những tư tưởng của Hồ Chí Minh về HTX là một kho tàng quý báu, mà một thời gian chúng ta đã chủ quan, nóng vội thực hiện không đúng tư tưởng của Người, làm không đúng quy luật để phong trào HTX yếu kém. Vì vậy, để phong trào HTX có thể phát triển được, điều quan trọng là cần nhận thức đúng đắn cơ sở lý luận và thực tiễn về HTX trong tư tưởng Hồ Chí Minh và vận dụng một cách hiệu quả vào việc phát triển HTX ở nước ta hiện nay. Do đó, cần phải tiếp tục nghiên cứu, tổng kết thực tiễn, hoàn thiện về lý luận, chính sách nhằm góp phần nâng cao hiệu quả của các HTX trong tình hình mới. (Tiếp theo kỳ sau)

Đoàn Hùng Nam

 


 

 

(1) Hồ Chí Minh, Toàn tập, Nxb. CTQG, t.10, tr.398

(2) Hồ Chí Minh, Sđd, t.11, tr.150 

 

Cỡ chữ
Tương phản
Đánh giá bài viết(0/5)

Thông báo Thông báo

Văn bản mới Văn bản mới

Quản lý tài sản hình thành từ thực hiện nhiệm vụ khoa học, công nghệ sử dụng vốn nhà nước Quán triệt quan điểm đại hội XII của Đảng về phát triển nông nghiệp, kinh tế nông thôn gắn với xây dựng nông thôn mới bền vững Phát triển HTX phải được đặc biệt coi trọng “Nuôi dưỡng” hợp tác xã gắn với chuỗi giá trị Không để các hợp tác xã tồn tại hình thức HTX trong xây dựng nông thôn mới và tái cơ cấu nông nghiệp Gỡ rào cản chính sách để phát triển hợp tác xã (Kỳ 1) Hoàn thiện hành lang pháp lý cho các quỹ HTX địa phương Phát triển hợp tác xã ở nước ta theo tư tưởng Hồ Chí Minh Hợp tác xã nông nghiệp Đông Thắng - Liên kết để cùng thắng Tập huấn Luật Hợp tác xã năm 2012 Vai trò của công tác bồi dưỡng cán bộ quản lý hợp tác xã Nâng cao năng lực các hợp tác xã trồng lúa Nhiều hợp tác xã vẫn đang trong tình trạng "bình mới, rượu cũ" HTX trong xây dựng nông thôn mới và tái cơ cấu nông nghiệp Gỡ rào cản chính sách để phát triển hợp tác xã (Kỳ 1) Chính sách hỗ trợ HTX vẫn còn thiếu Thủ tướng: HTX kiểu mới không phải ép bà con vào "đánh trống ghi tên" Phát triển hợp tác xã ở nước ta theo tư tưởng Hồ Chí Minh Xuất hiện những hợp tác xã kiểu mới DGRV với những nỗ lực đưa công tác kiểm toán HTX HTX trong thực hiện chương trình MTQG xây dựng nông thôn mới Nam Bộ cần phát triển doanh nghiệp trong HTX “HTX đảm bảo không ai bị bỏ rơi” Liên minh HTX và Trung ương Hội Nông dân Việt Nam: Liên kết chắp cánh cho kinh tế hợp tác Đối thoại tháo gỡ khó khăn cho các đơn vị kinh tế hợp tác Tín hiệu vui trên vùng chuyên canh sò huyết trên biển Gò Công HTX Rau an toàn Gò Công - khẳng định thương hiệu HTX Quang Minh (Tiền Giang): “Biến” bẹ chuối thành... USD Đường đến thương hiệu của các HTX ở Tiền Giang Ngành Công Thương đẩy mạnh triển khai thi hành Luật Hợp tác xã 2012 Thí điểm mô hình HTX kiểu mới tại ĐBSCL: Lời giải cho bài toán cây ăn quả Tổng kết năm cao điểm truyền thông HTX: Tôn vinh HTX và tác phẩm HTX kiểu mới xuất sắc Ký kết nghị quyết liên tịch tiếp tục đổi mới, phát triển KTHT trong nông nghiệp giai đoạn 2016-2020 Tạo đột phá trong xây dựng HTX kiểu mới Tiềm ẩn rủi ro cánh đồng lớn Tháo gỡ khó khăn cho doanh nghiệp, hợp tác xã đầu tư vào nông nghiệp Mô hình nào cho HTX cung ứng RAT? HTX trong xây dựng cánh đồng lớn Hội Liên hiệp Phụ nữ: Phát triển kinh tế tập thể Vai trò của HTX nông nghiệp ​trong nền kinh tế thị trường, hội nhập kinh tế quốc tế Liên minh Hợp tác xã tỉnh Tiền Giang - 25 năm thành lập